ევროკომისიის სტატისტიკის მიხედვით, 2023 წლისთვის ევროკავშირის მოქალაქეების 24% მწეველი იყო, რაც საკმაოდ მაღალი ნიშნულია - გაეროს 2024 წლის მონაცემებით, ევროპაში მსოფლიოში მეორე ყველაზე მაღალი მოწევის პრევალენტობა აღინიშნებოდა - 24.1%.
თუმცა, საგულისხმოა, რომ შვედეთს მოწევის პრევალენტობის საკმაოდ დაბალი მაჩვენებელი აქვს. ევროკომისიის იგივე მონაცემებით, 2023 წელს შვედეთში ყველაზე ნაკლები მწეველი იყო - ისინი ქვეყნის მხოლოდ 8%-ს შეადგენდნენ.
პარალელურად, უახლესი ინფორმაციით, 2025 წელს შვედეთი გახდა პირველი “თამბაქოს კვამლისგან თავისუფალი” ევროპული ქვეყანა, რაც გულისხმობს, რომ ქვეყანაში მოწევის პრევალენტობა 5%-ს ჩამოსცდა. ცნობისთვის, ევროკომისია ევროპაში “თამბაქოსგან თავისუფალი თაობის” შექმნას 2040 წლისთვის ისახავს მიზნად.
გასული 20 წლის განმავლობაში, შვედეთში მოწევის პრევალენტობა სტაბილურად მცირდება. მცირდება როგორც სიგარეტის ყოველდღიური მოხმარება, ისე მწეველთა მიერ მოხმარებული სიგარეტის ყოველწლიური ჯამური რაოდენობა.
ამის ფონზე, თამბაქოს კონტროლის სტრატეგიების შედარებისას და მათ შესახებ მსჯელობისას შვედეთის პრაქტიკის მაგალითის განხილვა საინტერესო უნდა იყოს - ამ გამოცდილების ანალიზი შესაძლოა დაგვეხმაროს იმის გარკვევაში, თუ როგორ არის შესაძლებელი პრაქტიკაში EU-ს დასახული მიზნის მიღწევა და მოწევის პრევალენტობის ეფექტიანად შემცირება.
ეს წარმატება შესაძლოა ნაწილობრივ იმით აიხსნას, რომ შვედეთში სიგარეტი დიდწილად პერორალური ნიკოტინის შემცველი პროდუქტებმა ჩაანაცვლა, როგორიცაა სნუსი და ნიკოტინის ბალიშები. ეს კი, თავის მხრივ, იმას უკავშირდება, რომ ევროკავშირის ოფიციალური რეკომენდაციების მიუხედავად, შვედეთი ნიკოტინის შემცველი პროდუქტების მიმართ მკაცრი რეგულაციების დაწესების ნაცვლად ზიანის შემცირების პოლიტიკის გატარებას ამჯობინებს.
მეტი სიცხადისთვის, ზიანის შემცირების პოლიტიკა ეფუძნება პრინციპს, რომ საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის შედარებით ნაკლები რისკის მქონე პროდუქტები არ უნდა ექცეოდეს იმავე მიდგომის ქვეშ, როგორც უფრო მავნე და მაღალი რისკის შემცველი პროდუქტები. შესაბამისად, საკანონმდებლო და ფისკალური პოლიტიკა რისკის პროპორციული უნდა იყოს.
მართალია, სიგარეტის მოხმარებისას დამოკიდებულებას ნიკოტინი განაპირობებს, თუმცა მოწევასთან დაკავშირებული დაავადებების, ჯანდაცვის ტვირთისა და სიკვდილიანობის მთავარი გამომწვევი მიზეზი ნიკოტინი არ არის, არამედ ძირითადი პრობლემა მისი მიწოდების გზაში უნდა ვეძებოთ.
როგორც შვედეთის ფსიქოაქტიური ნივთიერებების შემსწავლელი საინფორმაციო საბჭო (CAN) აცხადებს, შვედეთის პოლიტიკის მიზანი “თამბაქოთი და ნიკოტინით გამოწვეული სამედიცინო და სოციალური ზიანის შემცირებაა”. ანგარიშში ხაზგასმულია, რომ ნიკოტინის შემცველი ალტერნატიული პროდუქტები უსაფრთხო არ არის და ნიკოტინი, თავის მხრივ, დამოკიდებულებას იწვევს და გულსისხლძარღვთა დაავადებების განვითარების რისკს უკავშირდება. თუმცა, შვედეთის საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პოლიტიკა მოწევისგან გამოწვეული ზიანის შემცირებაზე ფოკუსირდება, ამიტომ “უფრო დიდი ყურადღება არის გამახვილებული იმ გარემოებაზე, რომ თამბაქოსა და ნიკოტინის შემცველი სხვადასხვა პროდუქტი სხვადასხვა რისკის შემცველია და ამიტომ სხვადასხვაგვარად უნდა რეგულირდებოდეს”.
2004 წელს შვედეთში სიგარეტს ყოველდღიურად მოსახლეობის 16.5% ეწეოდა - ეს ნიშნული, როგორც აღინიშნა, დღემდე ეტაპობრივად მცირდებოდა. თუმცა, მსგავსი ტენდენცია არ შეიმჩნევა ზოგადად ნიკოტინის მოხმარების შემთხვევაში.
გასულ წელს შვედეთის მოსახლეობის 30%-ს ნიკოტინის შემცველი პროდუქტი ერთი თვის განმავლობაში ერთხელ მაინც ჰქონდა მოხმარებული, ხოლო ყოველდღიურად ნიკოტინს მათი 24% მოიხმარდა. 2007 წლიდან დღემდე ეს მაჩვენებელი 23%-იდან 30%-მდე მერყეობდა, რაც მიუთითებს, რომ გასულ წლებში შვედეთში მწეველთა რაოდენობა მნიშვნელოვნად და საგრძნობლად შემცირდა, თუმცა ნიკოტინის მომხმარებელთა რაოდენობა დიდწილად არ შეცვლილა.
ამრიგად, არ იქნება უსაფუძვლო, თუკი ვივარაუდებთ, რომ შვედეთში მოწევის პრევალენტობის შემცირება პერორალური ნიკოტინის პროდუქტებით სიგარეტის ჩანაცვლებას უნდა უკავშირდებოდეს.
მიუხედავად ამისა, შვედეთის მაგალითი გვიჩვენებს, რომ სნუსი სიგარეტთან შედარებით მოწევასთან ასოცირებულ ჯანმრთელობის რისკებისა და სიკვდილიანობის შემცირებას უკავშირდება. დაავადებების გლობალური ტვირთის (GBD) 2023 წლის მონაცემების მიხედვით, შვედეთში მოწევასთან დაკავშირებული დაავადებებით სიკვდილიანობა ევროპის საშუალო მაჩვენებელთან შედარებით დაახლოებით 26.7%-ით დაბალია. ამასთან, ევროსტატის მონაცემებით, 2021 წელს ევროკავშირში ტრაქეის, ბრონქებისა და ფილტვის კიბოთი გამოწვეული მამაკაცთა სიკვდილიანობის ყველაზე დაბალი ნიშნული შვედეთში აღირიცხა. ამ ტიპის კიბოთი მამაკაცების სიკვდილიანობის საშუალო წილი ევროპის მასშტაბით საშუალოდ 69.9% იყო, ხოლო შვედეთის შემთხვევაში - 33.1%.
გარდა ამისა, ამ მხრივ საყურადღებოა, რომ ზიანის შემცირების პოლიტიკის მხრივ პერორალური ნიკოტინის პროდუქტების პოტენციალს აშშ-ს სურსათისა და წამლის სააგენტოც (FDA) ცნობს. მიმდინარე წლის ივნისში FDA-მ “სრულყოფილი სამეცნიერო მიმოხილვის შემდგომ” სწორედ ნიკოტინის ბალიშების 20 პროდუქტის შესახებ “შემცირებული რისკით” კომუნიკაციის უფლება გასცა. FDA-მ ნებადართულად ცნო ნიკოტინის ბალიშების 20 პროდუქტის შესახებ შემდეგი ინფორმაციის კომუნიკაცია: “სიგარეტის ნაცვლად [ამ კონკრეტული პროდუქტის] მოხმარება პირის კიბოს, გულის დაავადების, ფილტვის კიბოს, ინსულტის, ემფიზემისა და ქრონიკული ბრონქტისის განვითარების შედარებით დაბალ რისკს შეიცავს”.
ცნობისთვის, FDA “შემცირებული რისკით” კომუნიკაციის ნებართვას მას შემდეგ გასცემს, რაც მწარმოებელი თავისი ნაწარმის თამბაქოს მოდიფიცირებულ პროდუქტად (MRTP) გამოცხადებაზე ცალკეულ განცხადებას შეიტანს. თავის მხრივ, თამბაქოს მოდიფიცირებული პროდუქტი არის თამბაქოს ნაწარმი, რომელიც გამოიყენება წვად სიგარეტთან შედარებით თამბაქოსთან ასოცირებული დაავადებების ზიანის ანდა რისკის შემცირების მიზნით.
“შემცირებული რისკის” შესახებ კომუნიკაციის გარდა, გაიცემა “შემცირებული ზემოქმედების” მარკეტინგის უფლებაც. ხოლო “შემცირებული რისკის” ნებართვა გულისხმობს, რომ პროდუქტი წვად სიგარეტთან შედარებით ნაკლებად საზიანოა ან თამბაქოსთან ასოცირებული დაავადებების განვითარების უფრო დაბალ რისკთან არის დაკავშირებული.
მოსახლეობაზე შესაძლო გავლენის, ახალგაზრდებში მოხმარების რისკის შესახებ მონაცემებისა და ფარდობითი რისკის გათვალისწინებით, რომელსაც აღნიშნული პროდუქტები თამბაქოს მომხმარებელთა ჯანმრთელობისთვის შეიცავს, FDA-ს სამეცნიერო მიმოხილვამ დაადგინა, რომ ამ პროდუქტების შემცირებული რისკის შესახებ ინფორმაციის კომუნიკაცია საზოგადეობრივი ჯანდაცვის ინტერესებს შეესაბამება.
“FDA-ის მიერ შემცირებული რისკის პროდუქტების მიმოხილვა მიზნად ისახავს, რომ ზრდასრულ მომხმარებლებს თამბაქოს პროდუქტების შედარებითი ზიანის შესახებ მკაფიო, მეცნიერულ მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ ინფორმაციაზე ჰქონდათ წვდომა, რათა ინფორმირებული არჩევანის გაკეთება შეეძლოთ”. - თქვა FDA-ის თამბაქოს პროდუქტების ცენტრის მოქმედმა დირექტორმა, ბრეტ კოპლოუმ სააგენტოს განცხადების მიხედვით
