2004-2010 წლებში საქართველოში ფულის მასა 6-ჯერ გაიზარდა. 2010 წელს ეროვნული ბანკის მიერ გამოშვებული ფართო ფულის მასა 2.7 მილიარდ ლარს შეადგენდა. ეს მაჩვენებელი შარშანდელთან შედარებით, 6 მილიონი ლარით მეტია. საქართველოში წლიური ინფლაციის დონემ დეკემბერში 11.2%-ს მიაღწია, რაც 2007 წლის შემდეგ ყველაზე მაღალი მაჩვენებელია. ინფლაციის მიზეზებსა და მისი შემცირების გზებზე ტაბულას კითხვებს ფინანსთა მინისტრი, კახა ბაინდურაშვილი პასუხობს.
რა არის ინფლაციის მთავარი მიზეზი საქართველოში?
არსებულ რეალობაში ინფლაცია უფრო ფართო პროცესის გვერდითი ეფექტია. როდესაც ეკონომიკები ახდენენ სწრაფ გამოსვლას კრიზისიდან, საერთაშორისო ბაზარზე ჭარბად მიწოდებული ფინანსური მასები ჭარბობს, რაც იწვევს ფასების სპეკულაციურ ზრდას. მეორე მხრივ, ეკონომიკური კრიზისის პირობებში შემცირდა წარმოება. შესაბამისად, შემცირდა მიწოდება. მიწოდების გაზრდას დრო სჭირდება. ანუ ისე გამოვიდა, რომ ფულის მოცულობა უფრო სწრაფად გაიზარდა, ვიდრე მას წარმოება დაეწია. ამ გლობალური პროცესისგან არც ერთი ქვეყანა არ არის დაზღვეული და მათ შორის, არც საქართველო. ჩვენ ვართ გახსნილი ეკონომიკა, საერთაშორისო პროცესებში ვმონაწილეობთ და ეს ვითარება, ბუნებრივია, ქვეყანაზეც აისახება. თუ შევადარებთ მაგალითად ევროკავშირს, რომელიც ვითომ ყველაზე უფრო დაცულია ინფლაციისგან, დეკემბრის ინფლაციამ აქ დაახლოებით 2.3%-ს მიაღწია. ეს მონაცემები სულ ახლახან გამოაქვეყნა ევროსტატმა. ბოლო წლების განმავლობაში პირველად, ევროკავშირის ინფლაციამ საქართველოს მაჩვენებელს გადააჭარბა.
საერთაშორისო სავალუტო ფონდის უახლესი ანგარიშის მიხედვით, 2010 წელს საქართველოში ინფლაცია 6.43% იყო. აღმოსავლეთ და ცენტრალურ ევროპაში 5.18%. მსოფლიოში 3.67%. თქვენი აზრით, რა იწვევს ამ განსხვავებებს?
ჯერ ერთი, უნდა ავიღოთ ყველაზე ბოლო მონაცემები: ნებისმიერმა თვემ შეიძლება განსხვავება მოგვცეს. დღეს მაგალითად ყველა განვითარებად ქვეყანაში იდენტური ინფლაციაა. ჩვენ ერთი ძალიან სერიოზული მინუსი გაგვაჩნია: ჩვენი წარმოება ძალიან მცირეა. იმპორტზე ვართ დამოკიდებულები. ჩვენს შემთხვევაში სამწუხაროდ, გაგვიზრდია, თუ არ გაგვიზრდია ფულადი მასა, იმპორტის ხვედრითი წილი იმდენად დიდია, რომ იმპორტის გავლით ნებისმიერი საერთაშორისო კატაკლიზმი ჩვენზე მაინც სრულად აისახება. ქვეყნებში, სადაც ძალიან მცირე რაოდენობის პროდუქტი იწარმოება, თვითონ ქვეყნის შიგნით და თან, იმპორტის ხვედრითი წილიც მაღალია, სწრაფად ხდება ინფლაციის იმპორტი.
ეროვნული ბანკი, ინფლაციის კონტროლის ერთ-ერთ მექანიზმად სწორედ სოფლის მეურნეობის სუბსიდირებას ასახელებს. რას ფიქრობთ ამ მეთოდზე?
ჩვენი სოფლის მეურნეობა სამწუხაროდ არის ძალიან არაეფექტიანი. ამაზე მარტივი ციფრი მეტყველებს: სოფლის მეურნეობის ხვედრითი წილი მშპ-ში 9%-ია მაშინ, როცა სოფლად ჩვენი მოსახლეობის ნახევარი ცხოვრობს. სოფლის მეურნეობის სტიმულირებისთვის ბევრი რამ გავაკეთეთ: მოვაწესრიგეთ საირიგაციო სისტემები, შემოვიტანეთ ახალი ტექნიკა. ახლა ვცდილობთ, მაღალპროდუქტიული სათესლე მარცვლები დავთესოთ იმისათვის, რომ წარმოება 1ჰა-ზე გაიზარდოს. ეს ჩვენ შესაძლებლობას მოგვცემს ხანგრძლივვადიან პერსპექტივაში შევამციროთ ინფლაცია და ის დაბალ ნიშნულზე შევინარჩუნოთ.
არსებობს ალტერნატიული გზაც – ხარჯების შემცირება. მთავრობის მიერ დეკლარირებული ქამრების მოჭერის პოლიტიკა. ბევრი ფიქრობს, რომ სწორედ დეფიციტი და ვალი იწვევს ფასების ზრდას.
წმინდა ინფლაციის კუთხით მნიშვნელობა არ აქვს ბიუჯეტი რა ზომის იქნება. საქართველოში ინფლაცია იმიტომ არ არის, რომ, ვთქვათ, ჩვენ გავზარდეთ ხელფასები, რის გამოც ადამიანებს გაუჩნდათ დამატებითი შემოსავალი და პროდუქტში უფრო მაღალი ფასის გადახდა დაიწყეს. სახელმწიფოს სექტორში ხელფასები არ გაგვიზრდია. იგივე ტენდენციაა კერძო სექტორშიც. მეტიც, არ ყოფილა კლასიკური გამოსყიდვის, ე.წ. bail out-ის შემთხვევა, ანუ კერძო სექტორისთვის არ მიგვიწოდებია ჭარბი ფულადი მასები, რომ შემდეგ მათ ეს ხელფასებში და ისევ მოთხოვნის ზრდაში აესახათ. ეგზოგენური ანუ გარე ინფლაციის დროს სახელმწიფოს უჭირს მასთან ბრძოლა, რადგან ინფლაციის გამომწვევი მიზეზი ქვეყნის შიგნით არ არის. ამ შემთხვევაში ყველაზე მთავარი ისაა, რომ სახელმწიფომ არ გაზარდოს ფულადი მასა ანუ არ დახარჯოს იმაზე მეტი, ვიდრე ეკონომიკიდან ამოიღო. ქამრების მოჭერამ ძალიან კარგად იმუშავა ჯერ კიდევ 2009-2010 წლებში. სწორედ ადმინისტრაციული ხარჯების მაქსიმალური მოჭერის ხარჯზე შევძელით თანხების გამოთავისუფლება. დაზოგილი თანხები კი კაპიტალურ პროექტებს მოვახმარეთ. იგივე შავი ზღვისპირეთში განვითარებულმა ტურისტულმა ინფრასტრუქტურამ 2010 წელს დადებითი შედეგები მოგვიტანა. სწორედ ამ „მოჭერების’’ ხარჯზე შეძლო ეკონომიკამ კრიზისიდან სწრაფი გამოსვლა.
თუმცა, მეორე მხრივ, ეს დაზოგილი თანხები დეფიციტის შემცირებასა და ვალის ნაწილობრივ დაფარვას შეიძლება მოხმარებოდა. მოკლევადიანი ეკონომიკური შოკი გრძელვადიან პერსპექტივაში ეკონომიკის გაჯანსაღებას არ გამოიწვევდა?
როდესაც დეფიციტზე ვსაუბრობთ, საკმაოდ ფრთხილად უნდა მოვეკიდოთ იმის შეფასებას თუ როგორი გავლენა შეიძლება ჰქონდეს მას ეკონომიკაზე. მედალს ორი მხარე აქვს, ჩვენ შეიძლება ერთი მხრივ ვთქვათ, რომ მოდი 200 მილიონდოლარიან პროექტს ნუ განვახორციელებთ, მაგრამ ამან გრძელვადიან პერსპექტივაში, ეკონომიკას შეიძლება სერიოზული დარტყმა მიაყენოს – შექმნას ნეგატიური პროცესები და მათ შორის, ინფლაციასაც შეუწყოს ხელი.
როგორ უწყობს ხელს დაბალანსებული ბიუჯეტი ინფლაციას?
დეფიციტი ნიშნავს, რომ სახელმწიფოს დამატებითი რესურსი მოაქვს და ასხამს ეკონომიკაში იმისთვის, რომ იგი უფრო სწრაფად ამოქმედდეს. 2009 წელს მართლა მაღალი დეფიციტი გვქონდა, თუმცა ეს ეკონომიკური ვარდნის ფონზე, სრულიად გამართლებული იყო. ეკონომიკის ამუშავებას როგორც კი მივაღწიეთ, დეფიციტის შემცირება დავიწყეთ: 2010 წლის დასაწყისში 7.4%-დან წელს 4.3%-მდე ჩამოვიყვანეთ. ამასთან, ჩვენ მუდმივად ვაკონტროლებთ, რომ სახელმწიფომ იმაზე მეტი არ დახარჯოს, ვიდრე ის ეკონომიკიდან იღებს, გადასახადის ან დივიდენდის სახით. იანვარი ჩვენ დავამთავრეთ 36 მილიონი ლარის პროფიციტით. რაც იმას ნიშნავს, რომ სახელმწიფო ბიუჯეტმა 36 მილიონი ლარით მეტი მიიღო ეკონომიკიდან, ვიდრე იქ ჩაუშვა. ეს ფისკალურად. მონეტარულადაც 2011 წლის დეფიციტი 4.3%-ზე ნაკლებია. ამ შემთხვევაში უნდა გავითვალისწინოთ რისგან შედგება თვითონ დეფიციტი. ამ წუთას ბიუჯეტში ჩვენ გვაქვს საერთაშორისო დონორი ორგანიზაციების საინვესტიციო პროექტები, პრივატიზების თანხა და სახაზინო ვალდებულებები. ამ ყველა რესურსიდან დეფიციტურად ანუ მონეტარული თვალსაზრისით რამაც შეიძლება ფულადი მასა გაზარდოს, მხოლოდ საერთაშორისო ორგანიზაციებიდან მოწოდებული სახსრებია: ჩვენამდე ის დოლარის სახით მოდის, მერე ხურდავდება ლარში და ლარის ფულადი მასა მიეწოდება ეკონომიკას.
ეს ხომ ინფლაციას ზრდის?
როდესაც ველოდებით განსაკუთრებით ჭარბი ფულადი მასების მობილიზებას კომერციულ ბანკებში, მაშინვე ვახდენთ ჭარბი ფულის ეკონომიკიდან ამოღებას. ამ მეთოდს ყველა ქვეყანა მიმართავს: ჩვენ ვამბობთ, დღეს მოგვეცით ეს ფული, რადგან თქვენ ჭარბი გაქვთ და ხვალ დაგიბრუნებთ. ჩვენ სახაზინო ვალდებულებების გამოშვება არა იმდენად ბიუჯეტის შევსების ღონისძიებად გვჭირდება, არამედ სწორედ ანტიინფლაციურად.
ფულის მასის ზრდა ხომ ეროვნული ბანკის რეფინანსირებით ხდება (ეროვნული ბანკი კომერციულ ბანკებზე გასცემს სესხებს შედარებით დაბალ პროცენტში და შემდეგ ისინი უფრო მაღალ პროცენტში სახელმწიფოზე აპროცენტებენ)?
მოდით ვნახოთ რა შეიძლება იყოს ინფლაციასთან ბრძოლის ყველაზე მარტივი მექანიზმი – ეკონომიკა უნდა გააჩერო. ეკონომიკის გაჩერებაში სწორედ დაკრედიტების გაჩერება იგულისხმება. ეს ყველაზე რადიკალური ზომაა. ამით პრაქტიკულად ხელოვნურად ამცირებ მოხმარებას, შესაბამისად, საქონლის ან მომსახურების ფასი მცირდება. ამას თავისი ნეგატიური მხარე აქვს: ფერხდება ეკონომიკური ზრდა. ჩვენ ერთი მხრივ ვერ გავაჩერებთ ეკონომიკის ზრდას ბოლომდე, იმიტომ რომ, თუ ელემენტარულად ზრდა არ იქნა, ის ფულიც არ იქნება, რაც დღეს არის. თუმცა მეორე მხრივ, ინფლაცია ამ დონით სრულიად დაუშვებელია, რადგან საბოლოო ჯამში ის ასევე ვნებს ეკონომიკას. მათ შორის ბალანსის პოვნა ძალიან რთულია. ჩვენ სწორედ ამაზე ვმუშაობთ.
მეორე მხრივ, მაღალი დეფიციტისა და ვალის პირობებში, სახაზინო ვალდებულებების გამოშვება კიდევ უფრო მეტად ზრდის ვალს. სახაზინო ვალის შესყიდვის სქემა ხელს უწყობს საშინაო და საგარეო ვალის ზრდასაც. 2010 წლის ბიუჯეტის ამოქმედებიდან 8 თვეში ვალდებულებების ზრდამ 832 მილიონი ლარი შეადგინა. საშინაო ვალი 153 მილიონით, ხოლო საგარეო – 679 მილიონი ლარით გაიზარდა. 2013 წელს სახელმწიფოს 800 მილიონ დოლარამდე აქვს გადასახდელი. ამ პერიოდში სახელმწიფო ბიუჯეტიდან ვალების მომსახურებას ბიუჯეტის 14% მოხმარდება. როგორ აფასებთ ამ ტენდენციას?
ეს ნამდვილად არ არის საგანგაშო სიტუაცია და გაუგებარია ის აჟიოტაჟი, რომელიც ამ თემის ირგვლივ ატყდა ბოლო პერიოდში. საქართველოს საშინაო და საგარეო ვალი ერთად არ აღემატება 43%-ს მშპ-სთან მიმართებაში. იგივე მაასტრიხტის შეთანხმებით, ევროკავშირისთვის უსაფრთხოების ზღვრად მიჩნეულია 60%. 43%-დან საგარეო სესხი მხოლოდ 35%-ია. საშინაო ვალი ჩვენთვის არის ის, რაც ისტორიულად გადმოგვყვა საბჭოთა კავშირიდან. ანუ რეალურად, ჩვენი აქტიური ვალდებულებები 35%-ს არ აჭარბებს. ჩვენი სასესხო პორტფელის საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთი არის 2.1%. ეს მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე დაბალია. შედარებით მაღალპროცენტიანი ევროობლიგაციების წილი კი – ჩვენი საგარეო პორტფელის მხოლოდ 10%-ს შეადგენს. 2011 წელს ვალის ზრდა საერთოდ შეწყდა. 2013 წელი არაფრით არ არის განსაკუთრებული წელი. ყველაზე მაღალი გადახდა გვიწევს, მაგრამ ეს ჩვეულებრივი ნორმალური პროცესია: სახელმწიფო გამოუშვებს იმავე რაოდენობის ევრობონდს და ძველს დაფარავს. ჩვენი მთავარი მიზანია ევრობონდების ხანგრძლივობა 5 წლიდან 7 ან 10 წლამდე გაიზარდოს. ეს კომერციულ ბანკებს შესაძლებლობას მისცემს, მოიზიდონ უფრო გრძელვადიანი და გასცენ ასევე უფრო გრძელვადიანი სესხები.
ეროვნული ბანკის მიერ ბოლო დროს გამკაცრებული პოლიტიკა ამ პროცესს არ შეაფერხებს? საქართველოს ეროვნული ბანკის მონეტარული პოლიტიკის კომიტეტმა სარეზერვო მოთხოვნა უცხოური ვალუტით მოზიდული სახსრებისათვის 15 პროცენტამდე გაზარდა.
დღეს ეკონომიკის მთავარი პრობლემა ეკონომიკური ზრდა არის და არა გამკაცრებული მონეტარული პოლიტიკა. რეალურად, ბიზნესისთვის ყველაზე დიდი პრობლემა არის გრძელვადიანი საფინანსო რესურსი. არა იმდენად საპროცენტო განაკვეთი – რადგან თუ მას ინფლაციას გამოაკლებთ, განაკვეთი არც ისე მაღალი გამოდის – არამედ ის, რომ სესხი მოკლე ვადაში უნდა დაფაროს. აი, ეს არის რეალური პრობლემა და ამიტომაცაა, რომ ჩვენი სამომხმარებლო სესხები, ისევე როგორც კორპორატიული ბაზარი, ძალიან განუვითარებელია.
რა არის ინფლაციის მთავარი მიზეზი საქართველოში?
არსებულ რეალობაში ინფლაცია უფრო ფართო პროცესის გვერდითი ეფექტია. როდესაც ეკონომიკები ახდენენ სწრაფ გამოსვლას კრიზისიდან, საერთაშორისო ბაზარზე ჭარბად მიწოდებული ფინანსური მასები ჭარბობს, რაც იწვევს ფასების სპეკულაციურ ზრდას. მეორე მხრივ, ეკონომიკური კრიზისის პირობებში შემცირდა წარმოება. შესაბამისად, შემცირდა მიწოდება. მიწოდების გაზრდას დრო სჭირდება. ანუ ისე გამოვიდა, რომ ფულის მოცულობა უფრო სწრაფად გაიზარდა, ვიდრე მას წარმოება დაეწია. ამ გლობალური პროცესისგან არც ერთი ქვეყანა არ არის დაზღვეული და მათ შორის, არც საქართველო. ჩვენ ვართ გახსნილი ეკონომიკა, საერთაშორისო პროცესებში ვმონაწილეობთ და ეს ვითარება, ბუნებრივია, ქვეყანაზეც აისახება. თუ შევადარებთ მაგალითად ევროკავშირს, რომელიც ვითომ ყველაზე უფრო დაცულია ინფლაციისგან, დეკემბრის ინფლაციამ აქ დაახლოებით 2.3%-ს მიაღწია. ეს მონაცემები სულ ახლახან გამოაქვეყნა ევროსტატმა. ბოლო წლების განმავლობაში პირველად, ევროკავშირის ინფლაციამ საქართველოს მაჩვენებელს გადააჭარბა.
საერთაშორისო სავალუტო ფონდის უახლესი ანგარიშის მიხედვით, 2010 წელს საქართველოში ინფლაცია 6.43% იყო. აღმოსავლეთ და ცენტრალურ ევროპაში 5.18%. მსოფლიოში 3.67%. თქვენი აზრით, რა იწვევს ამ განსხვავებებს?
ჯერ ერთი, უნდა ავიღოთ ყველაზე ბოლო მონაცემები: ნებისმიერმა თვემ შეიძლება განსხვავება მოგვცეს. დღეს მაგალითად ყველა განვითარებად ქვეყანაში იდენტური ინფლაციაა. ჩვენ ერთი ძალიან სერიოზული მინუსი გაგვაჩნია: ჩვენი წარმოება ძალიან მცირეა. იმპორტზე ვართ დამოკიდებულები. ჩვენს შემთხვევაში სამწუხაროდ, გაგვიზრდია, თუ არ გაგვიზრდია ფულადი მასა, იმპორტის ხვედრითი წილი იმდენად დიდია, რომ იმპორტის გავლით ნებისმიერი საერთაშორისო კატაკლიზმი ჩვენზე მაინც სრულად აისახება. ქვეყნებში, სადაც ძალიან მცირე რაოდენობის პროდუქტი იწარმოება, თვითონ ქვეყნის შიგნით და თან, იმპორტის ხვედრითი წილიც მაღალია, სწრაფად ხდება ინფლაციის იმპორტი.
ეროვნული ბანკი, ინფლაციის კონტროლის ერთ-ერთ მექანიზმად სწორედ სოფლის მეურნეობის სუბსიდირებას ასახელებს. რას ფიქრობთ ამ მეთოდზე?
ჩვენი სოფლის მეურნეობა სამწუხაროდ არის ძალიან არაეფექტიანი. ამაზე მარტივი ციფრი მეტყველებს: სოფლის მეურნეობის ხვედრითი წილი მშპ-ში 9%-ია მაშინ, როცა სოფლად ჩვენი მოსახლეობის ნახევარი ცხოვრობს. სოფლის მეურნეობის სტიმულირებისთვის ბევრი რამ გავაკეთეთ: მოვაწესრიგეთ საირიგაციო სისტემები, შემოვიტანეთ ახალი ტექნიკა. ახლა ვცდილობთ, მაღალპროდუქტიული სათესლე მარცვლები დავთესოთ იმისათვის, რომ წარმოება 1ჰა-ზე გაიზარდოს. ეს ჩვენ შესაძლებლობას მოგვცემს ხანგრძლივვადიან პერსპექტივაში შევამციროთ ინფლაცია და ის დაბალ ნიშნულზე შევინარჩუნოთ.
არსებობს ალტერნატიული გზაც – ხარჯების შემცირება. მთავრობის მიერ დეკლარირებული ქამრების მოჭერის პოლიტიკა. ბევრი ფიქრობს, რომ სწორედ დეფიციტი და ვალი იწვევს ფასების ზრდას.
წმინდა ინფლაციის კუთხით მნიშვნელობა არ აქვს ბიუჯეტი რა ზომის იქნება. საქართველოში ინფლაცია იმიტომ არ არის, რომ, ვთქვათ, ჩვენ გავზარდეთ ხელფასები, რის გამოც ადამიანებს გაუჩნდათ დამატებითი შემოსავალი და პროდუქტში უფრო მაღალი ფასის გადახდა დაიწყეს. სახელმწიფოს სექტორში ხელფასები არ გაგვიზრდია. იგივე ტენდენციაა კერძო სექტორშიც. მეტიც, არ ყოფილა კლასიკური გამოსყიდვის, ე.წ. bail out-ის შემთხვევა, ანუ კერძო სექტორისთვის არ მიგვიწოდებია ჭარბი ფულადი მასები, რომ შემდეგ მათ ეს ხელფასებში და ისევ მოთხოვნის ზრდაში აესახათ. ეგზოგენური ანუ გარე ინფლაციის დროს სახელმწიფოს უჭირს მასთან ბრძოლა, რადგან ინფლაციის გამომწვევი მიზეზი ქვეყნის შიგნით არ არის. ამ შემთხვევაში ყველაზე მთავარი ისაა, რომ სახელმწიფომ არ გაზარდოს ფულადი მასა ანუ არ დახარჯოს იმაზე მეტი, ვიდრე ეკონომიკიდან ამოიღო. ქამრების მოჭერამ ძალიან კარგად იმუშავა ჯერ კიდევ 2009-2010 წლებში. სწორედ ადმინისტრაციული ხარჯების მაქსიმალური მოჭერის ხარჯზე შევძელით თანხების გამოთავისუფლება. დაზოგილი თანხები კი კაპიტალურ პროექტებს მოვახმარეთ. იგივე შავი ზღვისპირეთში განვითარებულმა ტურისტულმა ინფრასტრუქტურამ 2010 წელს დადებითი შედეგები მოგვიტანა. სწორედ ამ „მოჭერების’’ ხარჯზე შეძლო ეკონომიკამ კრიზისიდან სწრაფი გამოსვლა.
თუმცა, მეორე მხრივ, ეს დაზოგილი თანხები დეფიციტის შემცირებასა და ვალის ნაწილობრივ დაფარვას შეიძლება მოხმარებოდა. მოკლევადიანი ეკონომიკური შოკი გრძელვადიან პერსპექტივაში ეკონომიკის გაჯანსაღებას არ გამოიწვევდა?
როდესაც დეფიციტზე ვსაუბრობთ, საკმაოდ ფრთხილად უნდა მოვეკიდოთ იმის შეფასებას თუ როგორი გავლენა შეიძლება ჰქონდეს მას ეკონომიკაზე. მედალს ორი მხარე აქვს, ჩვენ შეიძლება ერთი მხრივ ვთქვათ, რომ მოდი 200 მილიონდოლარიან პროექტს ნუ განვახორციელებთ, მაგრამ ამან გრძელვადიან პერსპექტივაში, ეკონომიკას შეიძლება სერიოზული დარტყმა მიაყენოს – შექმნას ნეგატიური პროცესები და მათ შორის, ინფლაციასაც შეუწყოს ხელი.
როგორ უწყობს ხელს დაბალანსებული ბიუჯეტი ინფლაციას?
დეფიციტი ნიშნავს, რომ სახელმწიფოს დამატებითი რესურსი მოაქვს და ასხამს ეკონომიკაში იმისთვის, რომ იგი უფრო სწრაფად ამოქმედდეს. 2009 წელს მართლა მაღალი დეფიციტი გვქონდა, თუმცა ეს ეკონომიკური ვარდნის ფონზე, სრულიად გამართლებული იყო. ეკონომიკის ამუშავებას როგორც კი მივაღწიეთ, დეფიციტის შემცირება დავიწყეთ: 2010 წლის დასაწყისში 7.4%-დან წელს 4.3%-მდე ჩამოვიყვანეთ. ამასთან, ჩვენ მუდმივად ვაკონტროლებთ, რომ სახელმწიფომ იმაზე მეტი არ დახარჯოს, ვიდრე ის ეკონომიკიდან იღებს, გადასახადის ან დივიდენდის სახით. იანვარი ჩვენ დავამთავრეთ 36 მილიონი ლარის პროფიციტით. რაც იმას ნიშნავს, რომ სახელმწიფო ბიუჯეტმა 36 მილიონი ლარით მეტი მიიღო ეკონომიკიდან, ვიდრე იქ ჩაუშვა. ეს ფისკალურად. მონეტარულადაც 2011 წლის დეფიციტი 4.3%-ზე ნაკლებია. ამ შემთხვევაში უნდა გავითვალისწინოთ რისგან შედგება თვითონ დეფიციტი. ამ წუთას ბიუჯეტში ჩვენ გვაქვს საერთაშორისო დონორი ორგანიზაციების საინვესტიციო პროექტები, პრივატიზების თანხა და სახაზინო ვალდებულებები. ამ ყველა რესურსიდან დეფიციტურად ანუ მონეტარული თვალსაზრისით რამაც შეიძლება ფულადი მასა გაზარდოს, მხოლოდ საერთაშორისო ორგანიზაციებიდან მოწოდებული სახსრებია: ჩვენამდე ის დოლარის სახით მოდის, მერე ხურდავდება ლარში და ლარის ფულადი მასა მიეწოდება ეკონომიკას.
ეს ხომ ინფლაციას ზრდის?
როდესაც ველოდებით განსაკუთრებით ჭარბი ფულადი მასების მობილიზებას კომერციულ ბანკებში, მაშინვე ვახდენთ ჭარბი ფულის ეკონომიკიდან ამოღებას. ამ მეთოდს ყველა ქვეყანა მიმართავს: ჩვენ ვამბობთ, დღეს მოგვეცით ეს ფული, რადგან თქვენ ჭარბი გაქვთ და ხვალ დაგიბრუნებთ. ჩვენ სახაზინო ვალდებულებების გამოშვება არა იმდენად ბიუჯეტის შევსების ღონისძიებად გვჭირდება, არამედ სწორედ ანტიინფლაციურად.
ფულის მასის ზრდა ხომ ეროვნული ბანკის რეფინანსირებით ხდება (ეროვნული ბანკი კომერციულ ბანკებზე გასცემს სესხებს შედარებით დაბალ პროცენტში და შემდეგ ისინი უფრო მაღალ პროცენტში სახელმწიფოზე აპროცენტებენ)?
მოდით ვნახოთ რა შეიძლება იყოს ინფლაციასთან ბრძოლის ყველაზე მარტივი მექანიზმი – ეკონომიკა უნდა გააჩერო. ეკონომიკის გაჩერებაში სწორედ დაკრედიტების გაჩერება იგულისხმება. ეს ყველაზე რადიკალური ზომაა. ამით პრაქტიკულად ხელოვნურად ამცირებ მოხმარებას, შესაბამისად, საქონლის ან მომსახურების ფასი მცირდება. ამას თავისი ნეგატიური მხარე აქვს: ფერხდება ეკონომიკური ზრდა. ჩვენ ერთი მხრივ ვერ გავაჩერებთ ეკონომიკის ზრდას ბოლომდე, იმიტომ რომ, თუ ელემენტარულად ზრდა არ იქნა, ის ფულიც არ იქნება, რაც დღეს არის. თუმცა მეორე მხრივ, ინფლაცია ამ დონით სრულიად დაუშვებელია, რადგან საბოლოო ჯამში ის ასევე ვნებს ეკონომიკას. მათ შორის ბალანსის პოვნა ძალიან რთულია. ჩვენ სწორედ ამაზე ვმუშაობთ.
მეორე მხრივ, მაღალი დეფიციტისა და ვალის პირობებში, სახაზინო ვალდებულებების გამოშვება კიდევ უფრო მეტად ზრდის ვალს. სახაზინო ვალის შესყიდვის სქემა ხელს უწყობს საშინაო და საგარეო ვალის ზრდასაც. 2010 წლის ბიუჯეტის ამოქმედებიდან 8 თვეში ვალდებულებების ზრდამ 832 მილიონი ლარი შეადგინა. საშინაო ვალი 153 მილიონით, ხოლო საგარეო – 679 მილიონი ლარით გაიზარდა. 2013 წელს სახელმწიფოს 800 მილიონ დოლარამდე აქვს გადასახდელი. ამ პერიოდში სახელმწიფო ბიუჯეტიდან ვალების მომსახურებას ბიუჯეტის 14% მოხმარდება. როგორ აფასებთ ამ ტენდენციას?
ეს ნამდვილად არ არის საგანგაშო სიტუაცია და გაუგებარია ის აჟიოტაჟი, რომელიც ამ თემის ირგვლივ ატყდა ბოლო პერიოდში. საქართველოს საშინაო და საგარეო ვალი ერთად არ აღემატება 43%-ს მშპ-სთან მიმართებაში. იგივე მაასტრიხტის შეთანხმებით, ევროკავშირისთვის უსაფრთხოების ზღვრად მიჩნეულია 60%. 43%-დან საგარეო სესხი მხოლოდ 35%-ია. საშინაო ვალი ჩვენთვის არის ის, რაც ისტორიულად გადმოგვყვა საბჭოთა კავშირიდან. ანუ რეალურად, ჩვენი აქტიური ვალდებულებები 35%-ს არ აჭარბებს. ჩვენი სასესხო პორტფელის საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთი არის 2.1%. ეს მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე დაბალია. შედარებით მაღალპროცენტიანი ევროობლიგაციების წილი კი – ჩვენი საგარეო პორტფელის მხოლოდ 10%-ს შეადგენს. 2011 წელს ვალის ზრდა საერთოდ შეწყდა. 2013 წელი არაფრით არ არის განსაკუთრებული წელი. ყველაზე მაღალი გადახდა გვიწევს, მაგრამ ეს ჩვეულებრივი ნორმალური პროცესია: სახელმწიფო გამოუშვებს იმავე რაოდენობის ევრობონდს და ძველს დაფარავს. ჩვენი მთავარი მიზანია ევრობონდების ხანგრძლივობა 5 წლიდან 7 ან 10 წლამდე გაიზარდოს. ეს კომერციულ ბანკებს შესაძლებლობას მისცემს, მოიზიდონ უფრო გრძელვადიანი და გასცენ ასევე უფრო გრძელვადიანი სესხები.
ეროვნული ბანკის მიერ ბოლო დროს გამკაცრებული პოლიტიკა ამ პროცესს არ შეაფერხებს? საქართველოს ეროვნული ბანკის მონეტარული პოლიტიკის კომიტეტმა სარეზერვო მოთხოვნა უცხოური ვალუტით მოზიდული სახსრებისათვის 15 პროცენტამდე გაზარდა.
დღეს ეკონომიკის მთავარი პრობლემა ეკონომიკური ზრდა არის და არა გამკაცრებული მონეტარული პოლიტიკა. რეალურად, ბიზნესისთვის ყველაზე დიდი პრობლემა არის გრძელვადიანი საფინანსო რესურსი. არა იმდენად საპროცენტო განაკვეთი – რადგან თუ მას ინფლაციას გამოაკლებთ, განაკვეთი არც ისე მაღალი გამოდის – არამედ ის, რომ სესხი მოკლე ვადაში უნდა დაფაროს. აი, ეს არის რეალური პრობლემა და ამიტომაცაა, რომ ჩვენი სამომხმარებლო სესხები, ისევე როგორც კორპორატიული ბაზარი, ძალიან განუვითარებელია.
